Pod pojęciem inspekcja pracy kryje się szczególny rodzaj kontroli przestrzegania prawa pracy. Organizację i tryb działania inspekcji pracy ustaliła uchwałą z dnia 29 IX 1945 roku Centralna Rada Związków Zawodowych . Przy CRZZ powołano Główny Inspektorat Ochrony Pracy, który sprawuje nadzór i kontrolę nad działalnoscią inspekcji pracy oraz jako organ CRZZ sprawuje ona nadzór nad stanem ochrony pracy oraz przestrzeganiem prawa pracy na terenia całego kraju, udziela wyjasnień w stosowaniu przepisów, opracowuje i opiniuje projekty przepisów z zakresu ochrony pracy, inicjuje podejmowane przez związki zawodowe i administrację gospodarczą poczynania zmierzające do poprawy warunków pracy i umacniania praworządnosci w stosunkach pracy.
Państwowa Inspekcja Pracy jest organem powołanym do nadzoru i kontroli przestrzegania pracy w szczególnosci przepisów i zasad bezpieczeństwa i higieny pracy. Podlega ona Sejmowi, a bezposredni nadzór sprawuj nad nią Rada Ochrony Pracy. Strukturę PIP tworzą następujące organy: Główny Inspektorat Pracy, okręgowe inspektoraty pracy oraz specjalnie powoływani inspektorzy pracy.
Do zadań PIP należy:
- orzecznictwo w sprawach o wykroczenia przeciwko prawom pracownika;
- opiniowanie projektów aktów prawnych w dziedzinie prawa pracy
- inicjowanie prac legislacyjnych
- poradnictwo i informacja w dziedzinie przestrzegania prawa pracy.
Działalnosć PIP opiera się na szesciu następujących kryteriach:
1. charakter państwowy inspekcji - był wyrazem zmiany poglądów na temat ustrojowej pozycji państwa i związków zawodowych;
2. niezależnosć od administracji - oznacza to odrębnosć państwowej kontroli zakładów pracy;
3. terytorialnosć - oznacza preferowanie różnych standardów praworządnosci we wszystkich branżach oraz ułatwia jednolitą politykę inspekcyjną;
4. powszechnosć - oznacza iż kontroli podlegają wszystkie zakłady pracy w całym zakresie prawa pracy, z wyłączeniem w tych sprawach innych organów inspekcyjnych;
5. inspektorska samodzielnosć oznacza iż inspektor pracy ma ustawowo okreslone kompetencje i samodzielnie podejmuje decyzje wynikające z kontroli składów pracy w ramach przepisów ustawy o PIP;
6. nadrzędnosć zadań kontrolno - nakazowych nad represyjnymi.